 |
| शहरी महाराष्ट्रात भाजपचा ‘ट्रिपल इंजिन’ प्रभाव |
महाराष्ट्राच्या राजकारणात महानगरपालिका निवडणुकांना मिनी विधानसभा म्हणून संबोधले जाते. नुकत्याच (२०२५-२६) मध्ये महाराष्ट्रातील २९ महानगरपालिका व विविध स्थानिक स्वराज्य संस्था निवडणुका झाल्या, ज्यात भाजप आणि महायुती आघाडीने मोठा विजय मिळवला. या निवडणुकांमध्ये बीएमसी (बृहन्मुंबई महानगरपालिका) आणि पुणे सारख्या अत्यंत प्रतिष्ठित आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या महानगरपालिकेवरही भाजपचे यश खूप जास्त दखल घेण्याजोगे आहे. ज्याचे परिणाम फक्त स्थानिकच नाही, राज्य आणि केंद्रातील राजकारणावरही मोठे परिणाम करतील अशी राजकीय समीक्षकांची भूमिका आहे. भारतीय जनता पक्षाने (भाजप) मिळविलेले यश हे केवळ योगायोग नसून, ती एक अत्यंत विचारपूर्वक आखलेली रणनीती आणि प्रभावी अंमलबजावणीचा परिणाम आहे. या यशाचे मुख्य शिल्पकार म्हणून देवेंद्र फडणवीस यांच्याकडे पाहिले जाते. त्यांनी आपल्या मुख्यमंत्रिपदाच्या कार्यकाळापासून ते आतापर्यंत ज्या पद्धतीने पक्ष संघटनेला बळकट केले आणि निवडणुकांचे गणित मांडले, ते अभूतपूर्व आहे. खालील लेख देवेंद्र फडणवीस यांच्या रणनीतीवर सविस्तर प्रकाश टाकतो.
भाजपच्या भरघोस यशामागील देवेंद्र फडणवीस यांची रणनीती
केवळ महानगरपालिकांची निवडणूक नाही, तर लोकसभा आणि विधानसभेच्या निवडणूका आणि त्यांचे निकाल लक्षात घेता भाजपा हा महाराष्ट्रातील सर्वात शक्तीशाली पक्ष असल्याचे सिद्ध झाले आहे. या यशाचे रहस्य जाणण्यासाठी आपण पुढील मुद्दे विचारात घेऊ शकतो. जसे की,
नेतृत्व व संदेशाचे केंद्रबिंदू - देवेंद्र फडणवीस
महाराष्ट्राचे राजकारण हे नेहमीच चुरशीचे आणि अनपेक्षित वळणांचे राहिले आहे. राज्यातील शहरी भागावर पकड मिळवण्यासाठी महानगरपालिकांच्या निवडणुका अत्यंत महत्त्वाच्या असतात. नुकत्याच पार पडलेल्या निवडणुकांमध्ये भाजपने जे उत्तुंग यश संपादन केले, त्यामागे देवेंद्र फडणवीस यांचे राजकीय चातुर्य आणि प्रशासकीय पकड या दोन महत्त्वाच्या गोष्टी दिसून येतात. फडणवीस यांनी केवळ घोषणाबाजी न करता, प्रत्येक शहराची गरज ओळखून तिथली रणनीती आखली. त्यांनी आपल्या नेतृत्वाखाली भाजपला केवळ एक राजकीय पक्ष न ठेवता, ती एक निवडणुकी जिंकणारे यंत्र म्हणून विकसित केले आहे. मीडियाचा कल्पक वापर, सोशल इंजिनिअरिंग आणि विकासाचा ब्रँड या त्रिसूत्रीच्या जोरावर त्यांनी हे यश मिळवून दिले.
फडणवीस यांनी महानगरपालिका निवडणूक केवळ स्थानिक विकासाची लढाई म्हणून न पाहता, ते नगरीय वाढ, पायाभूत सुविधा आणि जीवनातील सुधारणा या मुद्द्यांवर केंद्रित केली. मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी या निवडणुकीसाठी सूक्ष्म नियोजन करून स्थिर नेतृत्व, विकासाचे प्रतिमान आणि जनतेशी जवळीक या मुद्यांवर जोर दिला. त्यांच्या प्रचार कार्यक्रमांमध्ये नागरिकांना भविष्याचे विकास मॉडेल पाहण्याची संधी देण्यात आली, ज्यामध्ये नगरपालिकांमध्ये पायाभूत सुविधा, स्वच्छता, रोड नेटवर्क आणि सार्वजनिक सेवांवर भर होता. फडणवीस यांच्या नेतृत्वाखाली भाजपने ट्रिपल इंजिन असा संदेश दिला. सोबतच केंद्र + राज्य + स्थानिक पातळीवर एकाच नेतृत्वाखाली काम करण्याचा कसा फायदा फायदा होऊ शकतो, हे सुद्धा पटवून दिले. हे संदेश मतदारांपर्यंत पोहोचल्यामुळे मतदारांना विकासाचे ठोस आश्वासन दिल्यासारखे झाले आणि मतदारांनी हे संदेश खूप गंभीरतेने घेऊन मत देतांना भाजपला पसंत केले.
सूक्ष्म नियोजन आणि ’बूथ’ स्तरावरील बांधणी
देवेंद्र फडणवीस यांच्या यशाचे सर्वात मोठे गमक हे त्यांच्या मायक्रो-मॅनेजमेंट मध्ये दडलेले आहे. त्यांनी केवळ मोठ्या सभांवर लक्ष केंद्रित न करता, तळागाळातील कार्यकर्त्यांपर्यंत पोहोचण्यावर भर दिला.
पन्ना प्रमुख संकल्पना: प्रत्येक मतदारापर्यंत पोहोचण्यासाठी त्यांनी पन्ना प्रमुख आणि बूथ प्रमुख यांच्या नियुक्त्यांवर स्वतः लक्ष दिले.
डेटा आधारित राजकारण: कोणत्या प्रभागात कोणती जात-धर्म समीकरणे महत्त्वाची आहेत, याचा सखोल अभ्यास करूनच उमेदवारी निश्चित करण्यात आली.
उमेदवार निवड आणि विविधतेचा समावेश
भाजपने उमेदवार निवडताना विशेष लक्ष दिले. तरुण उमेदवारांना संधी देऊन नवीन चेहरे निवणूकीत उतरविले. स्थानिक स्तरावर लोकप्रिय नाव आणि प्रभावी कामगिरी केलेले समाजातील प्रतिनिधी निवडले. अशा निकषांमुळे विविध समाज आणि पृष्ठभूमीतील उमेदवारांनी समाजाच्या विविध वर्गाला स्पर्श केला. यामुळे मतदारांमध्ये नवा उत्साह, सहभाग आणि भाजपची लोकाभिमुख छबी निर्माण झाली. प्रस्थापित नेत्यांना डावलून नव्या आणि तरुण चेहर्यांना संधी देण्याचे धाडस फडणवीस यांनी दाखवले, ज्यामुळे मतदारांमध्ये एक सकारात्मक संदेश गेला.
विकासाच्याच मुद्यावर भर
शहरी मतदारांना आकर्षित करण्यासाठी केवळ आश्वासने पुरेशी नसतात, तर प्रत्यक्ष काम दिसते का, हे महत्त्वाचे असते. म्हणून फडणवीस यांनी पायाभूत सुविधांचे प्रकल्प हे या निवडणुकीत प्रचाराचे मुख्य मुद्दे बनविले. मुंबई, पुणे, नागपूर यांसारख्या शहरांमध्ये मेट्रोचे जाळे विणणे, समृद्धी महामार्ग आणि जलयुक्त शिवार यांसारख्या योजनांचा त्यांनी यशस्वीपणे प्रचार केला. त्यामुळे काम करणारा नेता ही त्यांची प्रतिमा शहरी मतदारांमध्ये ठाम राहिली. त्यांनी विकासाचा एक निश्चित आराखडा जनतेसमोर मांडला.
राजकीय डावपेच
महाराष्ट्रातील जातीपातीचे राजकारण ओळखून फडणवीस यांनी अत्यंत सावधपणे पावले टाकली.मराठा आरक्षण आणि ओबीसींच्या राजकीय आरक्षणाच्या मुद्द्यावरून विरोधकांनी कोंडी करण्याचा प्रयत्न केला असताना, फडणवीस यांनी कायदेशीर लढा आणि राजकीय प्रतिनिधित्व देऊन समाजाचा विश्वास जिंकला. ज्या महानगरपालिकांमध्ये भाजप कमकुवत होती, तिथे इतर पक्षांतील ताकदवान नेत्यांना पक्षात प्रवेश देऊन त्यांनी भाजपची ताकद वाढवली. हे करत असताना मूळ कार्यकर्त्यांवर अन्याय होणार नाही, याचीही त्यांनी काळजी घेतली. मात्र असे करत असतांना काही ठिकाणी स्थानिक कार्येकर्ते नाराज झालेत, पण जिंकणे महत्त्वाचे असल्याने नाराज कार्यकर्त्यांची समजूत काढून फडणवीस यांनी पक्षाचे नुकसान होऊ दिले नाही. तिकीट वाटपावरून झालेली नाराजी त्यांनी प्रत्यक्ष संवाद साधून दूर केली.
आक्रमक आणि नियोजित प्रचार कार्यक्रम
ज्या शहरांमध्ये वर्षानुवर्षे कॉंग्रेस, राष्ट्रवादी किंवा शिवसेनेचे वर्चस्व होते, तिथे फडणवीस यांनी विशेष लक्ष दिले. एकेकाळी राष्ट्रवादीचा बालेकिल्ला असलेल्या पुणे आणि पिंपरी-चिंचवड शहरांमध्ये त्यांनी विकासाची मोठी कामे आणली आणि स्थानिक नेत्यांना विश्वासात घेऊन भाजपचे वर्चस्व निर्माण केले. प्रचाराच्या काळात त्यांनी स्वतः शेकडो सभा घेतल्या. दिवसाला ५ ते ६ सभा आणि रात्री उशिरापर्यंत बैठका घेऊन त्यांनी कार्यकर्त्यांमध्ये उत्साह भरला. त्यांच्या या झंझावाती दौर्यांमुळे विरोधक बचावात्मक भूमिकेत शिरले.
विरोधकांमधील मतभेद आणि फूट
भाजपच्या यशामागे एक कारण विरोधकांमधील मतभेद, ठोस अशी मुद्देरहीत रणनिती देखील आहे. विरोधी पक्षांमध्ये, विशेषतः शिवसेना (गट विभाजन), महाविकास आघाडीतील मतभेद आणि कॉंग्रेसची दुर्बल स्थिती, यांनी मतदारांमध्ये स्पष्ट पर्याय देण्यात अडचणी निर्माण केल्या. शिवसेना आणि मनसे यांच्यातील मतभेद, नंतर केलेल्या युतीचे संकेत आणि ही युती प्रत्यक्षात आणण्यात खर्च केलेला खूप जास्त वेळ असे मुद्दे चर्चेत होते, ज्यामुळे विरोधकांमध्ये एकत्रित धोरणाचा अभाव दिसून आला आणि निवडणूक जिंकण्यासाठीचे त्यांनी सादर केलेल्या मुद्यांवर योग्य असा प्रकाश झोत पोहोचलाच नाही. याशिवाय कॉंग्रेस आणि महाविकास आघाडीत घटक पक्षांचे एकत्रित संदेश अस्पष्ट राहिले, ज्यामुळे मतदारांमध्ये ते भाजपाला आव्हान देण्यासाठी स्पर्धात्मक उमेदवार उभे करू शकले नाहीत.
डिजिटल व पारंपरिक मीडिया वापर
भाजपने डिजिटल प्लॅटफॉर्म (सोशल मीडिया, व्हॉट्सऍप, यूट्यूब) आणि पारंपरिक मीडिया (टीव्ही, वृत्तपत्रे) यांचा संतुलित वापर केला. भाजपा पक्षाच्या प्रचार सामग्रीमध्ये शहराच्या विकासाचे व्हिज्युअल मुद्दे, उमेदवारांचे परिचय, यशस्वी लोकसेवा प्रकल्प योग्य प्रकारे लोकांपर्यंत पोहोचवले गेले ज्यामुळे माहितीचा प्रसार प्रभावीपणे वाढला. भाजपच्या युवा उमेदवारांच्या व्हिडिओ प्रचाराने तरुण मतदारांमध्ये उत्साह वाढवला. सोबतच विकास आणि नवीन संधी साधणारे संदेश यूट्युब व सोशल प्लॅटफॉर्मवर प्रभावीपणे प्रसारित करण्यात आले. हे साध्य करण्यासाठी भाजपने प्रत्येक शहरासाठी स्वतंत्र सोशल मीडिया वॉर रूम तयार केली होती. फेसबुक, ट्विटर (एक्स), इन्स्टाग्राम आणि व्हॉट्सपच्या माध्यमातून विरोधकांच्या आरोपांना तत्काळ प्रत्युत्तर देण्याचे काम फडणवीस यांच्या मार्गदर्शनाखाली झाले. विरोधकांनी वैयक्तिक टीका केली असताना, फडणवीस यांनी केवळ विकासाच्या मुद्द्यावर लक्ष केंद्रित करून आपली बाजू मांडली. त्यांच्या पत्रकार परिषदा आणि भाषणांमधील तर्कशुद्ध मांडणी सुशिक्षित मतदारांना भावली. यासोबत फडणवीस यांच्या भाषणांचे छोटे क्लिप्स आणि त्यांनी केलेल्या कामांचे ’ट्रान्सफॉर्मेशन’ दर्शवणारे व्हिडिओ घराघरात पोहोचवण्यातही भाजपची टीम यशस्वी झाली.
प्रत्यक्ष प्रचार आणि मैदानात सक्रियता
फडणवीस आणि प्रदेशातील वरिष्ठ नेत्यांनी विविध शहरांमध्ये थेट जनसभा, रोड शो आणि कार्यकर्ते-मतदार संपर्क कार्यक्रम आयोजित केले, ज्यामुळे मतदारांची प्रतिक्रिया थेट मिळाली. तसेच कार्यकर्त्यांना प्रशिक्षित करून घराघरात पोहोचण्याचे काम केले गेले. यामुळे मतदारांमध्ये विश्वास आणि निश्चितता निर्माण झाली. निवडणुकीतील जैविक प्रचार आणि मोकळी चर्चा या दोन्हीचा भाजपने खूप चांगला उपयोग केला.
महानगरपालिकांची ही निवडणूक फक्त स्थानिक निकायांची नाही, तर राज्याच्या पुढील राजकीय निघण्याची दिशा ठरवणारी म्हणूनही पाहिली जाते. महानगरपालिका निवडणुकांमध्ये भारतीय जनता पक्षाला मिळालेले यश हे केवळ लाटेचे परिणाम नसून, ते देवेंद्र फडणवीस यांच्या सूक्ष्म नियोजनाचा विजय आहे. त्यांनी आधुनिक तंत्रज्ञान, पारंपारिक पक्षसंघटना आणि विकासाचे राजकारण यांची उत्तम सांगड घातली. स्वतःचा कोणताही गट न बनवता पक्षाच्या हितासाठी काम करणारा नेता, अशी प्रतिमा त्यांनी जपली. मीडियाचा सढळ वापर करून त्यांनी विरोधकांचा अजेंडा फेल ठरवला आणि जनतेचा विश्वास संपादन केला. या निवडणुकीच्या निकालांनी हे सिद्ध केले आहे की, ज्यांच्याकडे भविष्याचा दृष्टीकोन आणि तो राबवण्यासाठीची जिद्द असते, तेच लोकशाहीत यशस्वी होतात. देवेंद्र फडणवीस यांची ही रणनीती भविष्यातील विधानसभा आणि लोकसभा निवडणुकांसाठी भाजपसाठी एक ब्लूप्रिंट ठरणार आहे. महाराष्ट्राच्या राजकारणातील त्यांचे स्थान आता अधिक बळकट झाले असून, एक सक्षम संघटक आणि मुत्सद्दी राजकारणी म्हणून त्यांची ओळख जागतिक पातळीवर पोहोचली आहे.