 |
| आकाशाचा वेध घेणारे जंतर मंतर आणि जमिनीवरील आंदोलने |
जंतर मंतर: तारे मोजणाऱ्या वेधशाळेपासून आंदोलनांच्या मैदानापर्यंत
दिल्लीच्या कनॉट प्लेसजवळ संसद मार्गावर एक अनोखी वास्तू उभी आहे. तिचे नाव जंतर मंतर - Jantar Mantar. आज बहुतेक भारतीयांच्या मनात या नावाची प्रतिमा म्हणजे हातात फलक घेतलेले आंदोलक, घोषणा, मंडप आणि पोलिसांचे बॅरिकेड्स. बातम्यांमध्ये "जंतर मंतरवर धरणे", "जंतर मंतरवर उपोषण" असे शब्द सतत येतात. त्यामुळे अनेकांना वाटते की हे ठिकाण आंदोलनासाठीच बनले असावे.
प्रत्यक्षात ही वास्तू तीनशे वर्षांपूर्वी विज्ञानासाठी, म्हणजे आकाशाचा अभ्यास करण्यासाठी बांधली गेली होती. मग प्रश्न उभा राहतो की आंदोलने इथे का होतात, त्यामुळे या ऐतिहासिक वारशाचा अनादर होतो का, आणि लोकशाहीतील आंदोलनाचा हक्क व वारशाचे जतन यांचा समतोल कसा साधायचा. या लेखात या प्रश्नांचा सविस्तर विचार केला आहे.
जंतर मंतर कशासाठी बांधले गेले?
जंतर मंतर ही खगोलशास्त्रीय वेधशाळा आहे. तिची उभारणी जयपूरचे महाराजा सवाई जयसिंह दुसरे यांनी १७२४ मध्ये सुरू केली. त्या काळी दिल्लीच्या तख्तावर मुघल बादशहा मुहम्मद शाह होता. जयसिंह हे केवळ राजे नव्हते, तर गणित आणि खगोलशास्त्राचे गाढे अभ्यासक होते.
त्या काळात उपलब्ध असलेली खगोलीय कोष्टके आणि पंचांगातील गणिते प्रत्यक्ष निरीक्षणांशी जुळत नव्हती. ग्रहण, ग्रहांची स्थिती आणि वेळेची गणना यात फरक पडत होता. हे फरक दूर करून अचूक सारण्या तयार करण्यासाठी जयसिंहांनी मोठ्या आकाराची, दगड आणि चुन्याची खगोलीय उपकरणे उभारली. उपकरणे मोठी असली की मोजमापातील त्रुटी कमी होतात, हे त्यांचे तर्कशास्त्र होते.
त्यांनी देशात पाच ठिकाणी अशा वेधशाळा उभारल्या: दिल्ली, जयपूर, उज्जैन, वाराणसी आणि मथुरा. मथुरेची वेधशाळा आज अस्तित्वात नाही. जयपूरच्या जंतर मंतरला २०१० मध्ये युनेस्कोने जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा दिला. दिल्लीतील जंतर मंतर हे जयसिंहांनी बांधलेल्या वेधशाळांपैकी एक आहे आणि भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षणाच्या (ASI) संरक्षणाखाली आहे.
नावामागची कथा आणि प्रमुख उपकरणे
"जंतर मंतर" या नावाचा अर्थ अनेकदा "यंत्र" आणि "मंत्र" या शब्दांशी जोडला जातो. यंत्र म्हणजे उपकरण, आणि दुसरा शब्द गणनेशी संबंधित मानला जातो. त्यामुळे ढोबळ अर्थाने "गणना करणारी उपकरणे" असा आशय निघतो. या व्युत्पत्तीबाबत अभ्यासकांमध्ये काहीसे मतभेद आहेत.
येथील प्रमुख उपकरणे अशी आहेत:
- सम्राट यंत्र: ही प्रचंड आकाराची सूर्यघड्याळ आहे. तिच्या त्रिकोणी भिंतीच्या सावलीवरून वेळ अगदी सेकंदांपर्यंत मोजता येते. तिची उंची सुमारे २१ मीटर आहे.
- जयप्रकाश यंत्र: अर्धगोलाकार वाटीसारखी रचना. आकाशातील तारे आणि सूर्याची स्थिती यातून दिसते.
- राम यंत्र: उंची आणि दिशा (क्षितिजापासूनचा कोन) मोजण्यासाठी वापरले जाणारे उपकरण.
- मिश्र यंत्र: वर्षातील सर्वात लहान आणि सर्वात मोठा दिवस तसेच वेगवेगळ्या शहरांतील दुपार दाखविण्यासाठी.
ही उपकरणे दुर्बिणीच्या आधीच्या काळातील आहेत. उघड्या डोळ्यांनी अचूक निरीक्षण करण्याचा तो भारतीय, इस्लामी आणि युरोपीय खगोलशास्त्राचा संगम होता. म्हणूनच ही केवळ दगडांची रचना नसून भारताच्या वैज्ञानिक परंपरेचा जिवंत पुरावा आहे.
आंदोलनांचे केंद्र कसे बनले?
दिल्लीत आंदोलनाची मुख्य जागा आधी इंडिया गेटजवळचे बोट क्लब मैदान होती. १९८८ मध्ये शेतकरी नेते महेंद्रसिंग टिकैत यांच्या नेतृत्वाखाली लाखो शेतकरी तिथे जमले होते. त्यानंतर १९९३ च्या सुमारास बोट क्लबवर सभा आणि रॅलींना बंदी घालण्यात आली, आणि आंदोलकांसाठी संसद मार्गावरील जंतर मंतर रोड हे प्रमुख ठिकाण बनले. संसद भवनाजवळ असल्याने आपला आवाज सत्ताधाऱ्यांपर्यंत पोहोचेल, ही आंदोलकांची भावना यामागे होती.
येथे झालेली काही प्रमुख आंदोलने:
- २०११ मधील अण्णा हजारे यांचे भ्रष्टाचारविरोधी आंदोलन.
- २०१२ मधील निर्भया प्रकरणानंतरचे आंदोलन.
- २०१५ मधील माजी सैनिकांचे "वन रँक वन पेन्शन" आंदोलन.
- २०१७ मध्ये तमिळनाडूच्या शेतकऱ्यांचे आंदोलन.
- २०२१ मध्ये शेतकरी कायद्यांविरोधातील "किसान संसद".
- २०२३ मध्ये कुस्तीपटूंचे आंदोलन.
याखेरीज देशभरातून येणारे शेतकरी, कर्मचारी संघटना, बेरोजगार तरुण, विद्यार्थी, दिव्यांग आणि पीडित कुटुंबे आपली गाऱ्हाणी घेऊन येथे येतात. बहुतेक वेळा एखादा गट सतत येथे उपस्थित असतो. म्हणूनच "दररोज आंदोलन" ही प्रतिमा तयार झाली आहे.
एक महत्त्वाचा मुद्दा: आंदोलन वास्तूत होते की बाहेर?
या चर्चेत एक तथ्य लक्षात घ्यावे लागते. आंदोलने प्रामुख्याने जंतर मंतर रोडवर, म्हणजे संरक्षित वास्तूच्या बाहेरील रस्त्यावर आणि फुटपाथवर होतात. वेधशाळेची संरक्षित वास्तू स्वतंत्र आहे आणि त्यात प्रवेशासाठी तिकीट लागते. तिथे पर्यटक उपकरणे पाहतात. म्हणजे आंदोलक उपकरणांवर चढून किंवा त्यांना हात लावून आंदोलन करत नाहीत. मात्र दोन्ही जागा एकमेकांना लागूनच आहेत आणि नाव एकच असल्याने सामान्य माणसाच्या मनात त्या एकच ठरतात.
न्यायालयीन इतिहास: आंदोलनाचा हक्क आणि मर्यादा
या ठिकाणच्या आंदोलनांबाबत कायदेशीर वादही झाला आहे. २०१७ मध्ये राष्ट्रीय हरित लवाद (NGT) ने आसपासच्या रहिवाशांच्या ध्वनी प्रदूषणाच्या तक्रारींवरून जंतर मंतर रोडवरील आंदोलनांवर बंदी घातली. त्यानंतर प्रकरण सर्वोच्च न्यायालयात गेले. २०१८ मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने ही बंदी रद्द केली. शांततापूर्ण आंदोलन हा नागरिकांचा मूलभूत अधिकार असल्याचे न्यायालयाने मान्य केले, तसेच योग्य नियमन आणि वाजवी निर्बंध लावता येतात असेही स्पष्ट केले.
याचा अर्थ असा की आंदोलनाचा हक्क निरपेक्ष नाही आणि तो पूर्णपणे दडपताही येत नाही. प्रत्यक्षात दिल्ली पोलिसांच्या परवानगीनेच आंदोलने होतात, वेळेची आणि संख्येची मर्यादा असते, आणि वेळोवेळी त्यात बदलही होतात. सध्याचे नियम आणि परिस्थिती वेळोवेळी बदलत असल्याने ताज्या माहितीसाठी दिल्ली पोलिसांच्या अधिकृत सूचना पाहाव्यात.
आंदोलनामुळे वारशाचा अनादर होतो का?
या प्रश्नाला एकच ठाम उत्तर नाही. दोन्ही बाजूंचे मुद्दे पाहू.
अनादर होतो असे मानणाऱ्यांचे म्हणणे:
- गर्दी, घोषणाबाजी, ध्वनिक्षेपक आणि कचरा यामुळे वारसा स्थळाचे शांत, अभ्यासपूर्ण वातावरण बिघडते.
- पर्यटक आणि विद्यार्थ्यांना वेधशाळा पाहताना अडथळे येतात.
- बॅरिकेड्स आणि मंडपांमुळे परिसराचे सौंदर्य आणि प्रवेशमार्ग प्रभावित होतो.
- वैज्ञानिक वारसा म्हणून या वास्तूचे महत्त्व मागे पडते आणि ती केवळ "आंदोलनाची जागा" म्हणून ओळखली जाते.
अनादर होत नाही असे मानणाऱ्यांचे म्हणणे:
- आंदोलने संरक्षित वास्तूच्या आत नाही, तर बाहेरील सार्वजनिक रस्त्यावर होतात.
- जयसिंहांचा हेतू ज्ञान आणि सार्वजनिक उपयोगाचा होता. लोकांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणे हा सार्वजनिक हिताचाच भाग आहे.
- लोकशाहीत संसदेजवळ आपले म्हणणे मांडता येणे हे नागरिकांसाठी अत्यावश्यक आहे आणि यासाठी योग्य जागा मर्यादित आहेत.
- आंदोलनांमुळेच ही जागा सामान्य जनतेच्या स्मृतीत कायम राहिली आहे.
माझ्या मते, मुद्दा आंदोलन असण्याचा किंवा नसण्याचा नसून, ते कशा पद्धतीने होते याचा आहे. शांतता, स्वच्छता, ध्वनी मर्यादा आणि वास्तूच्या सुरक्षेचे नियम पाळले गेले, तर दोन्ही गोष्टी एकत्र नांदू शकतात. उलट, स्थळाचा वापर बेफिकीरपणे केला गेला, कचरा आणि गोंधळ वाढला, तर वारशाचा आदर राखला जात नाही.
समतोल कसा साधावा? काही सूचना
- स्वतंत्र आंदोलन क्षेत्र: संसदेच्या जवळ पण वारसा स्थळापासून काहीसे दूर, पुरेशी सोयीसुविधा असलेले स्वतंत्र आंदोलन क्षेत्र विकसित करता येईल. बोट क्लबसारख्या खुल्या मैदानाचा विचार होऊ शकतो.
- नियमांचे पालन: ध्वनिक्षेपकाची मर्यादा, स्वच्छता आणि पाणी-शौचालयाची सोय यांसारखे नियम आयोजकांनी स्वतःहून पाळावेत.
- जनजागृती: वास्तूच्या इतिहासाची माहिती देणारे फलक आणि मार्गदर्शन परिसरात लावावे, म्हणजे आंदोलकांनाही या जागेचे महत्त्व कळेल.
- वारसा संरक्षणाची काळजी: उपकरणांचे आणि भिंतींचे नुकसान होणार नाही याची दक्षता पुरातत्त्व विभाग आणि पोलिसांनी घ्यावी.
- पर्यटकांसाठी सुलभता: वेधशाळेचा प्रवेशमार्ग सर्वांसाठी खुला आणि सुरक्षित राहील याची काळजी घ्यावी.
निष्कर्ष
जंतर मंतर आंदोलनासाठी बांधले गेले नव्हते, हे सत्य आहे. ते १७२४ मध्ये सवाई जयसिंह यांनी खगोलशास्त्रीय अचूकतेसाठी उभारलेले वैज्ञानिक स्मारक आहे. त्याचबरोबर गेल्या तीन-चार दशकांत हेच ठिकाण भारतीय लोकशाहीतील असंतोष, मागण्या आणि न्यायासाठीच्या लढ्यांचे प्रतीक बनले आहे, हेही तितकेच खरे आहे.
आंदोलने मुख्यतः संरक्षित वास्तूच्या बाहेरील रस्त्यावर होत असल्याने त्यांना थेट अनादर म्हणणे योग्य ठरणार नाही. तरीही गर्दी, गोंगाट आणि अस्वच्छता यामुळे वारशाच्या वातावरणावर परिणाम होतो, ही चिंता खरी आहे. आंदोलनाचा हक्क आणि वारशाचे जतन हे परस्परविरोधी नाहीत. योग्य नियोजन, स्वतंत्र आंदोलन क्षेत्र, नियमांचे पालन आणि परस्पर आदर यातून दोन्ही जपणे शक्य आहे.
ज्याने आकाशाचा वेध घेण्यासाठी हे स्मारक उभे केले, त्याच्या स्मृतीचा सन्मान राखत आपण जनतेच्या आवाजालाही जागा दिली पाहिजे. विज्ञानाची आणि लोकशाहीची ही दोन्ही प्रतीके आदराने जपणे ही आपली जबाबदारी आहे.
(#Blogger labels (tags)-Jantar Mantar, Delhi History, Indian Heritage, Astronomy, Sawai Jai Singh, Protests in India, Right to Protest, Delhi Monuments)